Πέτρες με φωνή: Πεζοπορία στα τοπωνύμια που κρατούν τη μνήμη της Almissa

Την πρώτη Κυριακή του Νοεμβρίου 2026, ο Κύκλος Almissa μάζεψε μια παρέα είκοσι περίπου ανθρώπων για μια πεζοπορία που δεν είχε σκοπό να μας πάει κάπου ψηλά. Είχε σκοπό να μας πάει πίσω. Σε εκείνα τα σημεία που ο χάρτης τα δείχνει με μια τελεία ή καθόλου, αλλά οι παλιοί τα ξέρουν με το όνομά τους: «στου Καψάλη το πηγάδι», «η Κακόβρυση», «το αλώνι της Παναγιώτας». Ξεκινήσαμε από το προαύλιο του παλιού σχολείου με έναν φάκελο αρχειακών χαρτών του 1950 και πολλή περιέργεια.

Η διαδρομή ήταν εύκολη, περίπου πέντε χιλιόμετρα, αλλά γεμάτη στάσεις. Σε κάθε στάση, κάποιος θυμόταν κάτι. Μια συκιά, έναν βράχο, μια στροφή που την έλεγαν «του φονιά» ή «της κλάψας». Ο χάρτης στο κινητό έδειχνε απλώς μια διασταύρωση. Οι άνθρωποι έβλεπαν ιστορίες.

Από τον χάρτη στο μονοπάτι

Ο χάρτης του 1950 δείχνει ρέματα, μονοπάτια και κάποιες λέξεις που σήμερα δεν λένε τίποτα στους περισσότερους. Ο κύριος Θανάσης, 78 χρονών, κρατούσε ένα φωτοαντίγραφο και το συμβουλευόταν σαν ημερολόγιο. «Εδώ ήταν το σύνορο με το χωράφι του Μπεκρή», έλεγε. «Εκείνη η στροφή την έλεγαν “του γαϊδάρου” γιατί μια φορά έπεσε ο Μπεκρής με το ζώο και δεν το ξέχασε ποτέ». Η ομάδα γελούσε, αλλά ταυτόχρονα κρατούσε σημειώσεις.

Η δυσκολία δεν ήταν η ανάβαση· ήταν να βρεις ποιος θυμάται. Σε κάθε ρώτημα, οι μεγαλύτεροι απαντούσαν με ένα όνομα και μια μικρή ιστορία. Οι νεότεροι άκουγαν και προσπαθούσαν να τα βάλουν σε σειρά. Κάποια ονόματα είχαν σβηστεί από τον χάρτη, αλλά όχι από τη γλώσσα. «Το ρέμα της Κλάρας», «ο Κουτσόβραχος», «το Στραβοπόταμο». Λέξεις που τις έλεγαν οι γονείς μας και τώρα τις λέμε εμείς, χωρίς πάντα να ξέρουμε γιατί.

Ονόματα που κρύβουν καημούς και πειράγματα

Τα τοπωνύμια δεν είναι απλώς ετικέτες. Είναι μικρές διηγήσεις. Ένα αλώνι πήρε το όνομα της Παναγιώτας γιατί εκεί αλώνιζε μόνη της μετά τον θάνατο του άντρα της. Μια στροφή έμεινε «του Μπεκρή» γιατί έπεσε με το γαϊδούρι και το περιστατικό έγινε τραγούδι στα καφενεία. Ένας βράχος λέγεται «Παπούτσι» επειδή μοιάζει με παπούτσι, αλλά και επειδή κάποτε ένας τσαγκάρης έχασε εκεί το καλέμι του.

Η κυρία Ελένη, 82 ετών, ήρθε με το μπαστούνι της. «Εδώ ερχόμασταν μικρά και μαζεύαμε κάστανα», είπε. «Το λέγαμε “στου Παπά το ριζό”. Πού να το ξέρει ο χάρτης;». Κάποια άλλα ονόματα κρύβουν καημούς. Η «Κλάψα» είναι το σημείο όπου οι μανάδες αποχαιρετούσαν τα παιδιά που έφευγαν για τη Γερμανία ή την Αυστραλία. Δεν είναι τυχαίο που ακόμα και σήμερα, όταν κάποιος λέει «πήγα στην Κλάψα», οι παλιοί σωπαίνουν για λίγο.

Οι φωνές πίσω από τα ονόματα

Στο δεύτερο μισό της διαδρομής, η παρέα είχε χωριστεί σε μικρές ομάδες. Άλλοι κοιτούσαν τους χάρτες και άλλοι άκουγαν τις ιστορίες. Η καταγραφή δεν ήταν εύκολη. Πολλές φορές, δύο άνθρωποι θυμόντουσαν το ίδιο σημείο με διαφορετικό όνομα. «Εμείς το λέγαμε αλλιώς», έλεγαν. Ο Κύκλος Almissa κρατούσε σημειώσεις και ηχογραφήσεις, με την άδεια όλων, γιατί η μνήμη είναι κοινή και πρέπει να μοιράζεται.

Ο κύριος Θανάσης θυμήθηκε και ένα όνομα που δεν ήξερε κανείς άλλος: «του Σακάτη η βρύση». Κανείς δεν ήξερε ποιος ήταν ο Σακάτης. «Κάποιος θα ήταν», είπε γελώντας. «Έτσι δεν γίνονται τα ονόματα;». Η αλήθεια είναι ότι πολλά τοπωνύμια γεννήθηκαν από ένα περιστατικό, ένα επάγγελμα, ένα παρατσούκλι. Δεν χρειάζεται να είναι επίσημα για να είναι αληθινά.

Ένας χάρτης που συμπληρώνεται από όλους

Ο Κύκλος Almissa ετοιμάζει έναν ψηφιακό χάρτη μνήμης. Σε αυτόν τον χάρτη, κάθε τοπωνύμιο θα έχει τη θέση του, την ιστορία του και, αν υπάρχει, μια φωτογραφία. Η πρόσκληση είναι ανοιχτή σε όλους: μέλη, φίλους, γείτονες, παιδιά και εγγόνια. Αν θυμάστε ένα όνομα από τα παλιά, αν το ακούσατε από τη γιαγιά σας ή τον παππού σας, στείλτε το. Δεν χρειάζεται να είστε ειδικοί. Αρκεί να θυμάστε ένα όνομα και ποιος σας το είπε.

Μπορείτε να στείλετε το τοπωνύμιο και την ιστορία του μέσω της ιστοσελίδας almissa.org ή να περάσετε από τα γραφεία του Κύκλου. Θα συλλέξουμε τις μαρτυρίες μέχρι τις 31 Ιανουαρίου 2027 και θα τις παρουσιάσουμε την άνοιξη. Όσοι συμμετάσχουν θα δουν το όνομά τους στον χάρτη, δίπλα σε εκείνο που θυμήθηκαν. Γιατί η μνήμη δεν είναι ατομική υπόθεση· είναι μια συλλογική δουλειά που συνεχίζεται.

Η επόμενη εξόρμηση

Το Σάββατο 12 Δεκεμβρίου 2026, ίδια ώρα, ίδιο σημείο. Θα πάμε προς τα βόρεια, εκεί όπου ο χάρτης έχει ένα κενό. Φέρτε παπούτσια, νερό και μια ιστορία. Ο Κύκλος Almissa θα φέρει τους χάρτες, τις ηχογραφήσεις και τη διάθεση να ακούσει. Όσοι δεν μπορέσουν να έρθουν, μπορούν πάντα να στείλουν το τοπωνύμιο τους ηλεκτρονικά. Η γειτονιά μας έχει πολλά ονόματα ακόμα να πει.