Δύο στίχοι, μια ζωή: Οι μαντινάδες που κουβαλούν το γλέντι από γενιά σε γενιά

Υπάρχουν στιγμές που ο λόγος δεν φτάνει. Ο γαμπρός χορεύει με τη νύφη, ο κόσμος σωπαίνει, και τότε από την άκρη της αυλής ακούγεται μια φωνή: «Απ' τα δέντρα τα ψηλά, από τα κλαδιά τα χνάρια…» Και όλοι καταλαβαίνουν. Δύο στίχοι, δεκαπέντε συλλαβές ο καθένας, και το νόημα ολόκληρο.

Τι είναι άραγε η μαντινάδα;

Η λέξη ταξιδεύει από το «μαδενάδα» — το τραγούδι του μαδημένου, του ερωτευμένου. Στην Κρήτη, όπου η τέχνη έχει ίσως τις πιο βαθιές ρίζες της, οι μαντινάδες λέγονται και «σαράντα», γιατί συχνά στήνονται σε σειρές από σαράντα στίχους, σαν πίνακας ζωής που ξετυλίγεται αργά, μαντινάδα με μαντινάδα.

Όμως το δίστιχο δεν είναι αποκλειστικά κρητικό υπόθεση. Στα νησιά του Αιγαίου, στη Ρόδο, στην Κάρπαθο, στα Δωδεκάνησα, τα δίστιχα έχουν τον δικό τους ρυθμό και τη δική τους πικάντικη γεύση. Παντού η λογική είναι η ίδια: σύντομος, έμμετρος, ισοσύλλαβος στίχος που χωράει ευχή, αστείο, παραπονεμένο τραγούδι ή — γιατί όχι — έναν αφορισμό που καίει.

Η τέχνη του να πεις πολλά με λίγα

Μιλήσαμε με μέλη του συλλόγου μας που μεγάλωσαν ακούγοντας τους παππούδες και τις γιαγιάδες τους να «μαντινιάζουν» σε γάμους, σε μουνοπαningarές και σε καφενεία. Όπως μας έλεγε χαριτολογώντας η κυρά-Ελένη από το χωριό μας, «η μαντινάδα δεν μαθαίνεται από βιβλίο. Μαθαίνεται απ' το τραπέζι, απ' το γλέντι, απ' το ποτήρι που δεν έχεις τελειώσει».

Οι παλιοί έπαιζαν το δίστιχο σαν παιχνίδι. Ο ένας έστελνε την μαντινάδα «στον διπλανό του», δηλαδή σκόρπιε τους στίχους στην παρέα, και ο άλλος όφειλε να απαντήσει — ιδανικά με την ίδια ομοιοκαταληξία και διπλάσια πονηριά. Ήταν μια πρόβα για τα ανδρόγυνα του γάμου: όποιος μπορούσε να μαντινιάσει, μπορούσε και να πάρει τον λόγο στη γιορτή, να ευχηθεί, να κεφιολογήσει, να σφραγίσει τη στιγμή.

Οι πιο γλυκές και οι πιο τσουχτερές

Στους γάμους, οι μαντινάδες είναι σχεδόν πάντα ευχές. «Στεφάνωσες τη χρυσή, τη νύφη την καλή…» ή «Να ζήσετε, να γεράσετε, να 'χετε πολλά παιδιά…» — στίχοι που κρατούν αιώνες, και που οι πιο νέοι τις ξαναλένε χωρίς να ξέρουν ότι τις κουβαλούν από τα βυζαντινά χρόνια.

Όμως υπάρχουν και εκείνες που κάνουν τον κόσμο να γελάσει με τα δάκρυα. Οι «αφορισμοί» των παππούδων — τα σατυρικά δίστιχα που «χτυπούσαν» τον γαμπρό, τη πεθερά ή τον κουμπάρο — ήταν το αλάτι του γλεντιού. Ποτέ κακόβουλα· πάντα με την αγάπη που κρύβει το πείραγμα. Είναι, στην ουσία, ο πρόγονος του σημερινού γέλιου στο Instagram, μόνο που εδώ τα λόγια μένουν.

Μαντινάδα σήμερα: ζει ή σβήνει;

Ρωτήσαμε αν η τέχνη έχει μέλλον. Η απάντηση, ίσως εκπληκτικά, είναι ναι. Στα κρητικά γλέντια, στα γάμους της Κρήτης αλλά και στα νησιά μας, οι νέοι μαθαίνουν ξανά να μαντινιάζουν — και μάλιστα, όπως μας είπε ένα μέλος του συλλόγου, «σήμερα οι νέες μαντινάδες μιλάνε για το κινητό, για τη δουλειά στην πόλη, για τη νοσταλγία του χωριού. Ο στίχος αλλάζει, η φόρμα μένει».

Φέρτε τις δικές σας

Στο επόμενο δείπνο μας, ετοιμάζουμε ένα βράδυ αφιερωμένο στο δίστιχο. Φέρτε τις μαντινάδες που ακούσατε από τους δικούς σας — τις γλυκές, τις πικρές, αυτές που σας έκαναν να γελάσετε ή να σωπάσετε. Θα τις γράψουμε, θα τις διαβάσουμε δυνατά και — γιατί όχι — θα τις απαντήσουμε.

Γιατί, στο τέλος, η παράδοση δεν σώζεται στα αρχεία. Σώζεται όταν κάποιος τολμήσει να στείλει δύο στίχους στην παρέα — και να περιμένει την απάντηση.