Ξύλο, θάλασσα και μνήμη: Τα σκαφόξυλα που φύλαγαν τα σπίτια των ναυτικών

Υπάρχει ένα αντικείμενο που, αν το δείτε σε παλιό σπίτι ενός νησιού, θα σας πουν αμέσως την ιστορία του: ένα μικρό ξύλινο καράβι, λαξευμένο στο χέρι, κρεμασμένο ψηλά στον τοίχο ή πάνω από το τζάκι. Δεν είναι διακόσμηση. Είναι ανάσα, είναι μνήμη, είναι η υπόσχεση ενός ανθρώπου που έφυγε στη θάλασσα και ήθελε να αφήσει κάτι πίσω του.

Το «γιορτινό σκαφόξυλο»

Οι ναυτικές οικογένειες του Αιγαίου και των νησιών μας είχαν μια ιδιαίτερη σχέση με το ξύλο. Ο άντρας έλειπε μήνες, καμιά φορά χρόνια. Η γυναίκα κρατούσε το σπίτι, τα παιδιά, την ανησυχία. Και όταν ο ναυτικός γύριζε — ή πριν φύγει — έφτιαχνε, ή παραγγελούσε, ένα σκαφάκι. Το «γιορτινό σκαφόξυλο», όπως το λέγανε σε μερικά νησιά, ήταν ένα μινιατούρα πλοίο, φτιαγμένο με την ίδια φροντίδα που θα χτιζόταν το αληθινό.

Τα σκαφόξυλα δεν ήταν όλα ίδια. Άλλα ήταν λιτά, σχεδόν σχηματικά, σκαλισμένα με μαχαίρι σε ένα βράδυ. Άλλα ήταν αληθινά έργα τέχνης: με πανιά, με σχοινιά, με μικρές σημαίες, με το όνομα του πλοίου χαραγμένο στην πρύμνη. Και δίπλα τους, συχνά, κρεμόταν ξυλόγλυπτα πορτρέα — του καπετάνιου, της οικογένειας, του αγίου-προστάτη.

Η ξυλογλυπτική ως γλώσσα της θάλασσας

Η ξυλογλυπτική στη ναυτική ζωή δεν ήταν απλή διασκέδαση. Ήταν γλώσσα. Στα καράβια, οι πρύμνες και οι πλώρες φτιάχνονταν με ανάγλυφα μοτίβα: κλαδιά ελιάς, πουλιά, αστέρια, ματίες για το κακό μάτι. Στα σπίτια, τα ξυλόγλυπτα έπαιρναν τη θέση φυλαχτού — φύλαγαν το σπίτι όσο ο άντρας ήταν στη στεριά ή στη θάλασσα.

Ψάχνοντας σε αρχεία και σε ιδιωτικές συλλογές, βρήκαμε δεκάδες τέτοια κομμάτια που έχουν επιβιώσει — άλλα σε μουσεία της Μυτιλήνης, των Ψαρών, των Σπετσών και της Σύρου, άλλα κρεμασμένα ακόμα σε παλιά καπετανόσπιτα, όπου η οικογένεια τα φυλάει σαν ιερά κειμήλια.

Οι ελάχιστοι που κρατούν το καράβι όρθιο

Όμως η τέχνη σβήνει. Μιλήσαμε με τεχνίτες που εξακολουθούν να λαξεύουν σκαφόξυλα — μερικοί από τους τελευταίους στη χώρα. «Το ξύλο θέλει υπομονή», μας είπε ένας από αυτούς, δείχνοντάς μας ένα μισοτελειωμένο σκαρί. «Θέλει να ξέρεις πώς στέκεται το καράβι στο κύμα, αλλιώς το ξύλο δεν σου μιλάει».

Οι τεχνίτες αυτοί δουλεύουν σήμερα κυρίως σε παραγγελίες από συλλέκτες, ναυτικά μουσεία και ιδιώτες που θέλουν να κρατήσουν ζωντανή την οικογενειακή τους ιστορία. Όσο όμως λιγοστεύουν, τόσο λιγοστεύει και η μνήμη που κουβαλούν.

Εξόρμηση με το Almissa Cultural Circle

Γι' αυτό αποφασίσαμε να οργανώσουμε μια εξόρμηση: ένα ταξίδι σε ναυτικό μουσείο και σε εργαστήριο ξυλογλυπτικής, όπου θα δούμε από κοντά πώς χτίζεται ένα σκαφόξυλο, θα ακούσουμε τις ιστορίες πίσω από τα κομμάτια και — αν θέλετε — θα δοκιμάσουμε κι εμείς το πρώτο μας σκαλί σε ένα κομμάτι ξύλο.

Η συμμετοχή είναι ανοιχτά σε όλα τα μέλη και τους φίλους του συλλόγου. Πάρτε τα παιδιά σας, πάρτε τους γονείς σας. Γιατί κάθε σκαφόξυλο είναι μια ιστορία που αξίζει να ακουστεί ξανά — και κάθε ταξίδι μας σε αυτή την παράδοση είναι κι αυτό ένα μικρό καράβι που σαλπάρει.