Λέξεις που ακούγονται μόνο στις αυλές: Το ταξίδι μας στις διαλέκτους της Στερεάς Ελλάδας
Photo: Unknown, CC0, via Wikimedia Commons
Υπάρχουν λέξεις που δεν θα βρείτε σε κανένα λεξικό της σχολικής τάσης. Λέξεις που γεννήθηκαν στα μπαλκόνια, στα καφενεία, στα αλώνια. Λέξεις που, όταν τις ακούς από το στόμα μιας γιαγιάς της Λαμίας ή ενός γερο-καπετάνιου από τα Τζουμέρκα, νιώθεις ότι αγγίζεις κάτι ανεκτίμητο.
Στο φετινό αφιέρωμα του Almissa Cultural Circle, καθίσαμε τρεις απογεύματα σε αυλές και σοφίτες, με φρεσκοβρασμένο καφέ και χαρτί, και αφήσαμε τους παλιούς να μιλήσουν. Το αποτέλεσμα; Μια συλλογή λέξεων, φράσεων και ιστοριών που ετοιμάζεται να γίνει ψηφιακό αρχείο — ανοιχτό σε όλους.
«Σαΐνια, μπαμπαλούκια και λιλιπούτειοι»: Όταν κάθε γειτονιά έχει τη γλώσσα της
Η κυρά-Ελένη, 87 ετών, από τη συνοικία του Αγίου Νικολάου, θυμάται ακόμα πώς έτρεχαν τα παιδιά να καλέσουν ο ένας τον άλλον: «Έλα, σαΐνι, μη σε πιάνει το σκοτάδι». Οι νεότεροι δεν θα καταλάβουν ότι «σαΐνι» είναι το ξαφνικό, το ανυπόμονο παιδί. Το «μπαμπαλούκικο» ήταν το φοβητσιάρικο. Το «λιλιπούτειο», το μικροκαμωμένο.
Ο κύριος Θανάσης, που πέρασε τα παιδικά του χρόνια στα χωριά του Βαρνάβα, μιλά για τον «σουλούπικο» δρόμο (τον στενό, με φαρδιά πλαγιά), για το «αχουρμάνικο» αγροτεμάχιο (αυτό που έχει μείνει ακαλλιέργητο) και για τη «φρατζολίνα» — τη μικρή ποδιά που φορούσαν οι γυναίκες όταν πήγαιναν στη βρύση.
Κάθε λέξη είναι ένα μικρό χαρτογραφικό σημείο. Δείχνει πού περπάτησαν οι πρόγονοί μας, τι είδαν, τι φοβήθηκαν, τι αγάπησαν.
Γιατί χάνονται οι λέξεις
Δεν είναι μόνο η τηλεόραση, το διαδίκτυο και τα σχολεία που ομογενοποιούν τη γλώσσα. Είναι και το ότι οι χώροι όπου αυτές οι λέξεις ζούσαν — το καφενείο, το αλώνι, η βρύση — έχουν πάψει να υπάρχουν. Μια λέξη, όπως και ένα τραγούδι, χρειάζεται χώρο για να ακουστεί.
Παρόλα αυτά, δεν είναι αργά. Οι γλωσσολόγοι μιλούν για «ζωντανή αρχαιολογία» όταν ακούν παλιά ιδιώματα της Ρούμελης και της Φθιώτιδας, με λέξεις που κρατούν αρχαίες ρίζες, βυζαντινά κατάλοιπα, αραβανίτικα και βλάχικα δάνεια. Είναι σαν να ακούς την ιστορία της Ελλάδας να μιλάει μέσα από μια απλή πρόταση.
Πώς μπορούμε να τις σώσουμε: Πέντε απλές ιδέες
1. Καταγράψτε με το κινητό σας. Ένα ηχητικό απόσπασμα δίπλα σε κάθε λέξη είναι πολύτιμο. Η προφορά, ο τόνος, η μελωδία της φωνής — όλα μετράνε.
2. Ρωτήστε με συγκεκριμένο τρόπο. Μην πείτε «τι λέξεις ξέρετε;». Ρωτήστε: «Πώς λέγατε το μωρό; Το κλαρί; Την πηγή;». Οι συγκεκριμένες ερωτήσεις ξυπνούν τη μνήμη.
3. Φτιάξτε ένα οικογενειακό λεξικό. Ένα απλό σημειωματάριο ή ένα κοινό έγγραφο. Γράψτε τη λέξη, τη σημασία, μια φράση-παράδειγμα και ποιος τη χρησιμοποιούσε.
4. Συνεργαστείτε με το σχολείο. Πολλά τοπικά σχολεία δέχονται ευχαρίστως να φτιάξουν μια γωνιά «τοπικών λέξεων». Τα παιδιά μπορούν να πάρουν συνέντευξη από τους παππούδες τους — και να γίνουν οι πρώτοι καταγραφείς.
5. Μοιραστείτε με την κοινότητα. Το Almissa Cultural Circle ετοιμάζει μια ψηφιακή συλλογή τοπικών λέξεων. Αν έχετε καταγράψει κάτι, στείλτε μας το. Κάθε λέξη μετράει.
Οι λέξεις ζουν όταν τις χρησιμοποιούμε
Η καλύτερη μέθοδος διατήρησης δεν είναι το αρχείο, αλλά η καθημερινή χρήση. Όταν ένας νέος πει «μη γίνεις μπαμπαλούκικος» στο αδερφάκι του, η λέξη ανέβει ξανά στη ζωή.
Στο επόμενο καφενείο, σε εκείνο το τραπέζι με τους παλιούς φίλους, ρωτήστε. Ακούστε. Κρατήστε σημειώσεις. Οι λέξεις που σώζουμε σήμερα είναι οι ιστορίες που θα διηγούνται τα εγγόνια μας αύριο.
Αν έχετε λέξεις ή φράσεις από τη δική σας γειτονιά που θέλετε να μοιραστείτε, γράψτε μας στο [email protected] ή στείλτε μας μήνυμα στα κοινωνικά δίκτυα. Η συλλογή συνεχίζεται — και χρειαζόμαστε και τη δική σας φωνή.
