Η ζύμη που «ζητάει» αυτό που χάθηκε: Φανουρόπιτα, το γλυκό των ευχών

Υπάρχει μια μέρα στο τέλος του καλοκαιριού που οι φούρνοι της Ελλάδας δουλεύουν για κάτι άλλο: όχι για ψωμί, όχι για κουλούρια, αλλά για ένα γλυκό που ψήνεται με μια ευχή μέσα του. Οι 27 Αυγούστου, παραμονή του Αγίου Φανουρίου, έχουν κάτι από μικρό θαύμα σε κάθε γειτονιά — τη μυρωδιά της φανουρόπιτας να βγαίνει από τα παράθυρα.

Ποιος ήταν ο Άγιος που «βρίσκει» τα πάντα;

Ο Άγιος Φανούριος είναι από εκείνους τους αγίους που ο λαός τους υιοθέτησε με ιδιαίτερη στοργή. Το όνομά του, που παραπέμπει στο «φαίνομαι» και στην αποκάλυψη, τον έκανε τον πολιούχο των χαμένων αντικειμένων: τα κλειδιά, το δαχτυλίδι, τα έγγραφα. «Άγιε μου Φανούρη, φανέρωσέ το μου» — πόσες νοικοκυρές το έχουν ψιθυρίσει σκύβες πάνω από ένα συρτάρι!

Η ιστορία του αγίου είναι σκοτεινή και αινιγματική. Δεν υπάρχει συναξάρι με βεβαιότητα· η εικόνα του ανακαλύφθηκε, σύμφωνα με την παράδοση, στη Ρόδο τον 16ο αιώνα, θαμμένη ανάμεσα σε ερείπια. Ίσως γι' αυτό το έθιμο έχει κάτι το μυστηριώδες: τιμούμε έναν άγιο που ο ίδιος «βρέθηκε».

Τα επτά μυστικά της ζύμης

Η φανουρόπιτα έχει έναν αυστηρό, σχεδόν τελετουργικό κανόνα: επτά υλικά, όσες οι χαρές της Παναγίας, ή τουλάχιστον έτσι την ήθελαν οι γιαγιάδες. Αλεύρι, λάδι, ζάχαρη, χυμός πορτοκάλι, κανέλα, καρύδια ή σταφίδα — και τίποτα περιττό. Χωρίς αυγά, χωρίς γάλα, χωρίς βούτυρο. Ένα νηστίσιμο κέικ, απλό και τίμιο, που δεν επιτρέπει φιλοδοξίες.

Η κύρια Μαρίκα από το Ηράκλειο, που ψήνει φανουρόπιτες εδώ και πέντε δεκαετίες, μας εξηγεί: «Η ζύμη δεν πρέπει να ζυμώνεται με κακία. Η κυρά μου έλεγε, όσο ζυμώνεις, σκέψου το που θες να βρεις. Και μην το πεις σε κανέναν μέχρι να ψηθεί — η ευχή θέλει ησυχία».

Το έθιμο θέλει την πίτα να ψήνεται για την «ευ find» — όπως λέει ο λαός — δηλαδή για να φανερωθεί αυτό που ψάχνουμε: μια δουλειά, μια υγεία, ένα ταίρι, ένα χαμένο πρόσωπο. Και μετά, να μοιράζεται. Ποτέ δεν τρώγεται μόνος. Οι φανουρόπιτες μοιράζονται σε γείτονες, σε εκκλησία, σε περαστικούς. Η ανταμοιβή του αγίου είναι η κοινοτική γλύκα.

Από το μοναστήρι στη γειτονιά

Πού αλλού ζει το έθιμο πιο έντονα; Στη Ρόδο, φυσικά, όπου ο Άγιος Φανούριος είναι πολιούχος και η μονή του πάνω από την πόλη γεμίζει κάθε Αύγουστο. Στην Κρήτη, όπου σχεδόν κάθε σπίτι έχει τη δική του συνταγή — άλλοι τη θέλουν πιο σφιχτή σαν κέικ, άλλοι πιο λαδερή και ζουμερή. Στην Κύπρο, όπου η πίτα σερβίρεται και με μια χούφτα ζάχαρη από πάνω.

Αλλά το πιο όμορφο είναι ότι το έθιμο δεν κλείστηκε στα νησιά. Στις γειτονιές της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, οι ενορίες οργανώνουν γιορτές φανουρόπιτας: κάθε νοικοκυριό φέρνει τη δική του, ο πατέρας τις ευλογεί, και μετά ακολουθεί ένα γλέντι μικρό, με κεράσματα και κουβέντες. Είναι από τις λίγες στιγμές που η εκκλησία γίνεται και αυλή.

Γιατί το κρατάμε ζωντανό;

Μπορεί κάποιος να πει: είναι απλώς ένα κέικ. Αλλά τα έθιμα δεν είναι ποτέ απλώς πράγματα. Η φανουρόπιτα μας μαθαίνει τρία πράγματα: ότι η απλότητα έχει αξία (επτά υλικά, τίποτα παραπάνω), ότι η ευχή θέλει πράξη (ζυμώνεις, ψήνεις, μοιράζεσαι), και ότι τίποτα δεν απολαμβάνεται πραγματικά μόνος.

Σε μια εποχή που ψάχνουμε συνεχώς — κλειδιά, σημεία, νόημα — ίσως το έθιμο αυτό να είναι πιο επίκαιρο από ποτέ. Το βρήκμε, τελικά, το χαμένο; Ίσως. Αλλά το σίγουρο είναι ότι βρήκαμε κάτι άλλο: τον δρόμο προς τον φούρνο της γειτονιάς, προς το τραπέζι του διπλανού, προς μια παράδοση που ακόμα μυρίζει κανέλα και ελπίδα.

Φανουρόπιτα της κυράς Μαρίκας (για όσους θέλουν να δοκιμάσουν): 7 ποτήρια αλεύρι, 2 ποτήρια λάδι, 2 ποτήρια ζάχαρη, 1 ποτήρι χυμός πορτοκάλι, 1 κουταλάκι κανέλα, 1 φλιτζάνι καρύδια ψιλοκομμένα, 1 κουταλάκι σόδα. Ζυμώνεις με καλή σκέψη, ψήνεις στους 180°C περίπου 50 λεπτά, και μοιράζεσαι πριν προλάβεις να κρυώσει.