Πανί στον τοίχο, αστέρια στην οροφή: Οι βραδιές που ένωναν την Almissa

Υπάρχουν βράδια που δεν τα θυμάσαι από την ταινία. Τα θυμάσαι από τον ήχο της καρέκλας που σύρθηκε στο πεζοδρόμιο, από το πανί που τεντωνόταν στον τοίχο του σχολείου, από τη φωνή κάποιου που φώναζε «ξεκινάμε;». Στην Almissa, τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, το καλοκαίρι είχε ένα σταθερό τελετουργικό: όταν ο ήλιος έγερνε πίσω από τις στέγες, η πλατεία μεταμορφωνόταν σε αίθουσα προβολής. Οι καρέκλες έβγαιναν από τα σπίτια, τα παιδιά κρατούσαν θέση, οι μεγάλοι έφερναν νερά και υπομονή. Η ταινία μπορεί να άρχιζε με τη δύση, αλλά η βραδιά είχε ξεκινήσει ώρες νωρίτερα.

Η πλατεία ως αίθουσα

Το πρώτο που χρειαζόταν ήταν χώρος. Όχι απαραίτητα πλατεία με την κυριολεκτική έννοια· μια αλάνα, ένας τοίχος με ίσια επιφάνεια, ένα σημείο όπου το φως δεν ενοχλούσε. Ο προβολέας στηριζόταν σε πρόχειρη βάση, τα καλώδια απλώνονταν με προσοχή και το πανί, συχνά ένα μεγάλο σεντόνι ή ένας μουσαμάς, έπρεπε να δεθεί καλά για να μη φουσκώσει με τον αέρα. Κανείς δεν μιλούσε για «κινηματογράφο» με την επίσημη έννοια. Ήταν «η προβολή», «το σινεμά της πλατείας», «η βραδιά που θα δούμε ταινία».

Οι καρέκλες ήταν η προσωπική σφραγίδα κάθε νοικοκυριού. Ξύλινες, ψάθινες, με ένα μαξιλαράκι πάνω ή χωρίς, έφερναν τη μυρωδιά του σπιτιού τους στην πλατεία. Όποιος ερχόταν πρώτος διάλεγε θέση· όποιος ερχόταν αργότερα στεκόταν όρθιος, καθόταν σε σκαλί ή έβρισκε μια άκρη στον τοίχο. Υπήρχε ένας άγραφος κανόνας: μπροστά τα παιδιά, πίσω όσοι ήθελαν να σχολιάζουν. Και στο πλάι, πάντα, εκείνοι που έρχονταν για την παρέα όσο και για την ταινία.

Ο άνθρωπος με τον προβολέα

Πίσω από κάθε προβολή υπήρχε ένας άνθρωπος που ήξερε τον προβολέα όσο καλά το σπίτι του. Μηχανικός προβολής με τα τυπικά και τα άτυπα καθήκοντα: καθάριζε τον φακό, άλλαζε τα καρούλια, έλεγχε την ένταση, αντιμετώπιζε διακοπές ρεύματος και ξαφνικά τρεμούλες στην εικόνα. Ήξερε πότε έπρεπε να περιμένει, πότε να πει ένα αστείο για να μη χαλάσει η βραδιά και πότε να ζητήσει από τα παιδιά να κάνουν λίγη ησυχία.

Δεν ήταν απλώς τεχνικός. Ήταν ο άνθρωπος που κρατούσε τον ρυθμό της συνάντησης. Όταν η ταινία «κολλούσε», εκείνος έβγαινε μπροστά, εξηγούσε, χαμογελούσε και η πλατεία ηρεμούσε. Όταν το φιλμ είχε φθαρεί και η εικόνα έσπαγε, πάλι εκείνος ήξερε τι να κάνει. Στα μάτια των παιδιών ήταν κάτι ανάμεσα σε μάγο και θείο· στα μάτια των μεγάλων, ο άνθρωπος που κρατούσε την υπόσχεση της βραδιάς.

Διάλειμμα με παγωτό και κουβέντα

Στη μέση υπήρχε διάλειμμα. Δεν ήταν απλή παύση· ήταν η καρδιά της βραδιάς. Το παγωτό ερχόταν από το μπακάλικο της γειτονιάς, με τις χάρτινες συσκευασίες και τα ξυλάκια. Τα παιδιά έτρεχαν, οι μητέρες μοίραζαν χαρτομάντιλα, οι μεγάλοι σχολίαζαν την υπόθεση ή θυμούνταν άλλες ταινίες. Κάποιος έφερνε κρύο νερό σε ένα μπουκάλι τυλιγμένο με πετσέτα. Η πλατεία γέμιζε φωνές και γέλια, και ύστερα, με ένα σφύριγμα ή μια δυνατή φωνή, όλοι επέστρεφαν στις θέσεις τους.

Η κοινή θέαση έφτιαχνε παρέες και, ταυτόχρονα, μικρούς κανόνες. Όποιος μιλούσε πολύ δυνατά δεχόταν βλέμματα. Όποιος άργησε πολύ δεν έβρισκε καρέκλα. Όποιος έφερνε επισκέπτη από άλλη γειτονιά τον συστήνει με περηφάνια. Έτσι χτιζόταν μια σχέση που δεν είχε ανάγκη από προσκλήσεις: ήξερες ότι κάθε καλοκαίρι θα βρεθείς εκεί, με την καρέκλα σου και τους δικούς σου.

Χάρτινα εισιτήρια και γειτονικοί λογαριασμοί

Το εισιτήριο ήταν χάρτινο, με σφραγίδα ή απλό αριθμό. Η τιμή του δεν ήταν το σημαντικότερο· σημασία είχε να βγει η βραδιά. Κάποιοι πλήρωναν στην είσοδο, άλλοι είχαν «λογαριασμό» με τον διοργανωτή και τακτοποιούσαν αργότερα. Τα έσοδα πήγαιναν στην ταινία, στο ρεύμα, στην αποθήκευση του εξοπλισμού. Δεν ήταν μεγάλη επιχείρηση· ήταν υπόθεση γειτονιάς, με τη λογική της εμπιστοσύνης και της κοινής ευθύνης.

Γι’ αυτό και οι βραδιές εκείνες δεν έμοιαζαν με κανονική έξοδο. Έμοιαζαν με ραντεβού. Ο καθένας ήξερε πού θα κάτσει, ποιον θα συναντήσει, τι θα πει. Και όταν η ταινία τέλειωνε, το δύσκολο δεν ήταν να σηκωθείς· ήταν να μαζέψεις την καρέκλα και να φύγεις, αφήνοντας πίσω μια πλατεία που είχε ακόμη τη ζεστασιά της.

Όταν ο καιρός έκανε τα δικά του

Υπήρχαν βραδιές που ο αέρας φούσκωνε το πανί και η εικόνα κυμάτιζε. Άλλες φορές μια ξαφνική ψιχάλα έκανε τους πάντες να κοιταχτούν, να γελάσουν και να αρχίσουν να μαζεύουν. Κάποιες προβολές κόπηκαν στη μέση, κάποιες συνεχίστηκαν με το πανί να κρατιέται από δύο ανθρώπους στην άκρη. Οι αναμνήσεις από εκείνες τις αναποδιές είναι ίσως πιο ζωντανές από τις ίδιες τις ταινίες.

Γιατί θέλουμε να κρατήσουμε αυτές τις βραδιές

Σήμερα οι προβολές γίνονται με άλλη τεχνολογία, σε άλλους χώρους, με άλλες συνήθειες. Η τεχνολογία άλλαξε, όχι όμως η ανάγκη να βρεθούμε κάτω από τον ίδιο ουρανό και να μοιραστούμε μια ιστορία. Οι παλιές καλοκαιρινές προβολές της Almissa μάς θυμίζουν ότι το σινεμά δεν ήταν μόνο εικόνα· ήταν τόπος συνάντησης, τρόπος να μάθουμε πώς λειτουργεί μια γειτονιά.

Το αρχείο των καλοκαιρινών βραδιών

Ο Κύκλος Almissa ετοιμάζει ένα μικρό αρχείο για τις υπαίθριες προβολές της περιοχής. Ζητάμε φωτογραφίες με καρέκλες στη σειρά, αφίσες, εισιτήρια, προγράμματα, αλλά και διηγήσεις: ποιος έφερνε τις καρέκλες, ποιος έκλεινε το ρεύμα, ποιο παγωτό θυμάστε, ποια ταινία είδατε δύο φορές. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς επαγγελματίας φωτογράφος ή συγγραφέας· αρκεί μια ανάμνηση γραμμένη με απλά λόγια.

Όσοι πρόλαβαν εκείνες τις βραδιές μπορούν να στείλουν υλικό στη γραμματεία του Κύκλου ή μέσω της σελίδας του, έως τα μέσα Δεκεμβρίου. Θα το φυλάξουμε με την ίδια φροντίδα που φυλάγαμε τότε τις καρέκλες στην άκρη της πλατείας: για να μη χαθεί ο ήχος της επόμενης βραδιάς.