Οι εξώστες της μνήμης: Πώς τα μπαλκόνια της Almissa κρατούν τη γειτονιά σε επαφή

Στις επτά το πρωί, πριν ακόμη ανοίξουν τα ρολά στα μαγαζιά της κεντρικής πλατείας, η Almissa έχει ήδη αρχίσει να μιλάει. Ο ήχος δεν έρχεται από τον δρόμο, αλλά από ψηλά. Ένα συρτάρι ανοίγει, ένα ποτιστήρι γεμίζει, μια καλημέρα σκαρφαλώνει από τον πρώτο στον τρίτο όροφο. Τα μπαλκόνια είναι οι πρώτοι μάρτυρες της μέρας και, συχνά, οι τελευταίοι που κλείνουν το βράδυ.

Πρωινό τελετουργικό με ήχο πλυντηρίου

Η κ. Ελένη, 78 χρονών, βγαίνει στο μπαλκόνι της με μια παλιά ποδιά και ένα μεταλλικό ποτιστήρι που έχει περισσότερα χρόνια από τους περισσότερους γείτονες. Ποτίζει τον βασιλικό, τον δυόσμο και δυο γλάστρες με μαντζουράνα. «Αυτά δεν είναι για διακόσμηση», λέει γελώντας. «Είναι για το φαγητό και για την κουβέντα. Όποιος περάσει, κόβει λίγο δυόσμο κι αφήνει και μια ιστορία».

Πιο κάτω, στο ισόγειο, η Νατάσα απλώνει πετσέτες. Το σχοινί είναι τεταμένο από το κάγκελο μέχρι τον τοίχο της αυλής και η μπουγάδα κρέμεται με μια σειρά που θυμίζει ημερολόγιο: Δευτέρα σεντόνια, Τρίτη ρούχα δουλειάς, Σάββατο ό,τι προλάβει. «Μεγαλώσαμε έτσι. Ξέραμε τι μέρα είναι από τα ρούχα της απέναντι», λέει. «Ακόμα κι αν δεν μιλάγαμε, καταλαβαίναμε».

Από το σχοινί στη γλάστρα: Τι άλλαξε και τι έμεινε

Τις δεκαετίες του ’70 και του ’80, τα μπαλκόνια της Almissa ήταν σχεδόν επεκτάσεις του σπιτιού. Εκεί στέγνωναν τα χαλιά, εκεί καθάριζαν τα χαλιά, εκεί κοιμόντουσαν τα καλοκαίρια τα παιδιά σε ράντζα. Σήμερα, πολλά μπαλκόνια έχουν κλειστεί με τζάμια ή αλουμίνια. Άλλα γέμισαν γλάστρες, άλλα αιρκοντίσιον, άλλα κάγκελα ασφαλείας.

«Άλλαξε ο τρόπος, όχι η ανάγκη», λέει ο κ. Γιώργος, συνταξιούχος ηλεκτρολόγος που μένει στην ίδια πολυκατοικία από το 1984. «Παλιά φωνάζαμε για να συνεννοηθούμε. Τώρα στέλνουμε μήνυμα. Όμως, όταν κοπεί το νερό, πάλι από το μπαλκόνι θα το μάθεις πρώτα».

Η αλλαγή φαίνεται και στις γλάστρες. Οι παλιές νοικοκυρές κρατούν βασιλικό, γεράνι και μια δυόσμο για το τσάι. Οι νεότεροι φυτεύουν δεντρολίβανο, λεβάντα και μικρά αρωματικά που αντέχουν στον ήλιο. Κάποιοι έβαλαν και ντοματιές σε γλάστρες, θυμίζοντας χωριό μέσα στην πόλη. Το μπαλκόνι παραμένει μικρή αυλή, μόνο που τώρα τη μοιράζονται διαφορετικές γενιές.

Οι φωνές που σκαρφαλώνουν τους ορόφους

Το πιο ενδιαφέρον στα μπαλκόνια της Almissa δεν είναι ό,τι κρέμεται, αλλά ό,τι ακούγεται. Ένα «έχεις λίγο αλάτι;» από τον δεύτερο όροφο μπορεί να φτάσει στον τέταρτο μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Ένα «κλείσε το νερό, πλημμυρίζει η αυλή» μπορεί να αποτρέψει ζημιά. Ένα «θα αργήσω, κοίτα λίγο το παιδί» λέγεται χωρίς πολλές εξηγήσεις, γιατί η γειτονιά ξέρει.

Η κ. Ελένη θυμάται μια χρονιά που είχε αρρωστήσει και δεν μπορούσε να βγει. «Κάθε πρωί έβλεπα μια σακούλα κρεμασμένη στο κάγκελο. Ψωμί, φρούτα, ένα πιάτο φαγητό. Δεν ρώτησα ποιος. Ήξερα πως ήταν κάποιος από απέναντι. Αυτό είναι το μπαλκόνι. Δεν είναι έπιπλο. Είναι χέρι».

Μικρές ιστορίες κρεμασμένες σε ένα σχοινί

Στην οδό που κατηφορίζει προς το παλιό σχολείο, μια γυναίκα κρεμάει μια κόκκινη πετσέτα κάθε φορά που μαγειρεύει κάτι με ντομάτα. Δεν είναι σήμα για κανέναν, λέει, αλλά η γειτόνισσα απέναντι ορκίζεται πως καταλαβαίνει από μακριά αν πρόκειται για γεμιστά ή για σάλτσα. Σε άλλο μπαλκόνι, ένα ζευγάρι ηλικιωμένων έχει μια γλάστρα με δεντρολίβανο που τη μοιράζεται με όλη την πολυκατοικία. Όποιος θέλει, κόβει. Όποιος κόβει, αφήνει ένα «ευχαριστώ» στο κουδούνι.

Και ύστερα είναι οι γάτες. Σχεδόν κάθε μπαλκόνι έχει μια γάτα που κάθεται στο κάγκελο και παρακολουθεί την αυλή. Οι γείτονες τις ξέρουν με ονόματα, τις ταΐζουν με τη σειρά και, όταν μια εξαφανίζεται, το νέο ταξιδεύει από μπαλκόνι σε μπαλκόνι πιο γρήγορα από κάθε ομαδική συνομιλία στο κινητό.

Το μέλλον του μπαλκονιού

Τα τελευταία χρόνια, πολλοί νέοι γύρισαν στην Almissa, άλλοι μόνιμα κι άλλοι για τα καλοκαίρια. Έφεραν μαζί τους φυτά σε τσουβάλια, μικρά τραπέζια και την ανάγκη για λίγο αέρα. Κάποιοι άρχισαν να καλλιεργούν μυρωδικά και να ανταλλάσσουν μοσχεύματα. Άλλοι κρέμασαν φωτάκια και έβαλαν καρέκλες, κάνοντας το μπαλκόνι σημείο συνάντησης για έναν καφέ μετά τη δουλειά.

«Το μπαλκόνι είναι το πιο δημοκρατικό μέρος του σπιτιού», λέει η Νατάσα. «Δεν χρειάζεται πρόσκληση. Βγαίνεις, και είσαι μαζί με τους άλλους, χωρίς να μπεις στο σπίτι τους». Η ίδια συμμετέχει σε μια άτυπη ομάδα γειτόνων που ανταλλάσσει γλάστρες και συμβουλές για φυτά. Τον περασμένο μήνα, μοίρασαν μοσχεύματα από μια παλιά τριανταφυλλιά που βρίσκεται σε αυλή της γειτονιάς εδώ και δεκαετίες.

Ο Κύκλος Almissa ετοιμάζει φέτος ένα μικρό αφιέρωμα στα μπαλκόνια: φωτογραφίες, ηχογραφήσεις με καλημέρες και μικρές ιστορίες από όσους θέλουν να μοιραστούν. Δεν είναι νοσταλγία. Είναι τρόπος να θυμηθούμε πως η γειτονιά δεν φτιάχνεται μόνο από δρόμους και πλατείες, αλλά και από τους μισοκρυμμένους χώρους όπου απλώνουμε, ποτίζουμε και φωνάζουμε ο ένας στον άλλον.

Έτσι, όταν το βράδυ κλείνουν τα φώτα και τα ρολά κατεβαίνουν, τα μπαλκόνια σωπαίνουν. Μα δεν ησυχάζουν. Περιμένουν την επόμενη καλημέρα, το επόμενο ποτιστήρι, την επόμενη φωνή που θα σκαρφαλώσει έναν όροφο πιο πάνω. Στην Almissa, το μπαλκόνι δεν είναι το τέλος του σπιτιού. Είναι η αρχή της γειτονιάς.