Αυλές που θυμούνται: Πού παίζονταν τσόγκας, κουτσό και κρυφτό στην Almissa

Ρωτήστε έναν παλιό κάτοικο της Almissa πού παίζονταν ο τσόγκας και θα σας δείξει μια γωνία που σήμερα μοιάζει με παρκινγκ. Ο χάρτης των παιδικών παιχνιδιών δεν έχει συντεταγμένες· έχει αυλές, σοκάκια, σκαλοπάτια και φωνές που τις θυμούνται ακόμα οι μεγαλύτεροι. Δεν είναι χάρτης για τουρίστες. Είναι χάρτης για όσους θέλουν να ακούσουν πώς έπαιζε κάποτε η γειτονιά.

Ένας χάρτης με ήχους, όχι με δρόμους

Όταν μιλάς με ανθρώπους που μεγάλωσαν στην Almissa τη δεκαετία του ’60 ή του ’70, το πρώτο που θυμούνται δεν είναι οι κανόνες. Είναι ο ήχος. Η μπάλα που χτυπούσε στον τοίχο, το τσιμέντο κάτω από τα παπούτσια στο κουτσό, οι φωνές «έλα, σε βλέπω» στο κρυφτό. Τα παιχνίδια δεν είχαν πάντα όνομα στα βιβλία. Είχαν όνομα στη γειτονιά.

Ο τσόγκας, όπως τον περιγράφουν, ήταν ένα παιχνίδι με μπάλα και πολύ τρέξιμο. Σε κάποιες αυλές έμοιαζε με κυνηγητό· σε άλλες με μια πρόχειρη ομάδα που έπρεπε να περάσει την μπάλα χωρίς να τη χάσει. Δεν υπήρχε ενιαίος κανονισμός. Υπήρχε ο κανονισμός της παρέας, που άλλαζε ανάλογα με το πόσα παιδιά είχαν μαζευτεί και πόσο φαρδύ ήταν το σοκάκι.

«Κάθε αυλή είχε το δικαστήριό της», λέει η κυρία Ελένη, που έπαιζε μέχρι αργά το απόγευμα στα σκαλιά της εκκλησίας. «Άμα διαφωνούσαμε, το λύναμε με ψηφοφορία. Και όποιος έχανε, έφερνε νερό σε όλους». Μικρές ιστορίες σαν κι αυτή δείχνουν ότι τα παιχνίδια δεν ήταν μόνο διασκέδαση. Ήταν τρόπος να μάθουν τα παιδιά πώς να ζουν μαζί.

Τα πέντε σημεία που θυμούνται οι μεγαλύτεροι

Ο χάρτης της Almissa δεν είναι ενιαίος. Είναι κομμάτια. Κάθε γειτονιά είχε τα δικά της στέκια, και οι παλαιότεροι τα θυμούνται με λεπτομέρειες που εκπλήσσουν. Ακολουθώντας τις μαρτυρίες τους, μπορούμε να σκιαγραφήσουμε πέντε σημεία που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στα παιδικά χρόνια της περιοχής.

Η μεγάλη πλατεία. Εκεί μαζεύονταν τα περισσότερα παιδιά για κρυφτό και τσόγκα. Η πλατεία είχε δέντρα, πάγκους και γωνίες που χρησίμευαν ως «βάσεις». Το κρυφτό δεν ήταν απλό· έπρεπε να μετρήσεις μέχρι το εκατό, αλλά μερικές φορές ο «αρχηγός» σταματούσε στο ογδόντα για να προλάβει να κρυφτεί κι αυτός.

Το προαύλιο του δημοτικού. Εκεί βασίλευε το κουτσό και το μπιζ. Τα κορίτσια και τα αγόρια έπαιζαν μαζί, αν και μερικές φορές χώριζαν σε ομάδες. Το κουτσό το έφτιαχναν με κιμωλία ή με ένα ξύλο που το έσερναν στο χώμα. Το μπιζ ήταν πιο σοβαρή υπόθεση· οι κανόνες ήταν αυστηροί και οι διαφωνίες λύνονταν με «επαναληπτικό» παιχνίδι.

Η αλάνιτσα πίσω από το καφενείο. Εκεί έπαιζαν τσόγκα. Ο χώρος δεν ήταν μεγάλος, αλλά είχε έναν τοίχο που δούλευε ως «τερματικό». Όσοι θυμούνται, λένε ότι ο τσόγκας ήταν πιο γρήγορος από το κρυφτό. Δεν προλάβαινες να πάρεις ανάσα. Και όταν έπεφτε η μπάλα σε αυλή γειτόνου, υπήρχε πάντα ένας που ήξερε ποιος έπρεπε να πάει να τη ζητήσει.

Το σοκάκι με τη βρύση. Εκεί γινόταν το «κρυφτό των στενών». Οι μικρότεροι έκρυβαν και οι μεγαλύτεροι έψαχναν. Η βρύση ήταν το σημείο αναφοράς· όποιος την άγγιζε πρώτος, κέρδιζε. Το νερό έτρεχε και ο ήχος του κάλυπτε τις κρυφές κουβέντες. «Μη μιλάς, θα σε ακούσει», έλεγαν, αλλά όλοι μιλούσαν.

Η αυλή της εκκλησίας. Εκεί τα παιχνίδια ήταν πιο ήσυχα. Κουτσό, μπιζ και κάτι σαν «μακριά γαϊδούρα» που το έπαιζαν μόνο τις γιορτές. Η αυλή είχε σκαλιά και πεζούλια, και οι μεγαλύτεροι θυμούνται ότι οι κανόνες ήταν πιο αυστηροί. Δεν έτρεχαν, δεν φώναζαν, αλλά έπαιζαν με την ίδια όρεξη.

Οι κανόνες που άλλαζαν ανά αυλή

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία των παιδικών παιχνιδιών της Almissa είναι ότι δεν υπήρχε ένα εθνικό εγχειρίδιο. Κάθε παρέα είχε τη δική της εκδοχή. Ο τσόγκας μπορούσε να παιχτεί με μπάλα του τένις, με κουρεμένη κάλτσα ή με ένα παλιό πλαστικό μπαλάκι. Το κουτσό μπορούσε να έχει πέντε ή δέκα τετράγωνα. Το κρυφτό μπορούσε να έχει «φυλακή» ή όχι.

Αυτή η ευελιξία ήταν και το μυστικό της επιβίωσής τους. Τα παιδιά δεν χρειάζονταν εξοπλισμό. Χρειάζονταν χώρο και άλλα παιδιά. Σήμερα, οι χώροι έχουν περιοριστεί. Οι αυλές έχουν γεμίσει κάγκελα, τα σοκάκια έχουν παρκάρει αυτοκίνητα και οι πλατείες έχουν περισσότερα τραπέζια παρά ελεύθερο έδαφος. Όμως η μνήμη των παιχνιδιών παραμένει ζωντανή, και μαζί της η επιθυμία να ξαναπαιχτούν.

Από τη νοσταλγία στη γιορτή του παιχνιδιού

Ο Κύκλος Almissa συγκεντρώνει εδώ και καιρό μαρτυρίες για τα παιχνίδια της γειτονιάς. Η ιδέα δεν είναι να φτιάξουμε ένα μουσείο με κανόνες και πινακίδες. Είναι να στηθεί μια ανοιχτή γιορτή παιχνιδιού, όπου μικροί και μεγάλοι θα δοκιμάσουν ξανά τον τσόγκα, το κουτσό και το κρυφτό. Οι παλαιότεροι θα είναι οι εμψυχωτές. Θα εξηγούν τους κανόνες όπως τους θυμούνται, και τα παιδιά θα προσθέτουν τους δικούς τους.

Ένα τέτοιο γεγονός θα μπορούσε να γίνει το φθινόπωρο του 2026, με σταθμούς σε κάθε γειτονιά. Στην πλατεία, το κρυφτό. Στο προαύλιο, το κουτσό. Στην αλάνιτσα, τον τσόγκα. Και στο σοκάκι με τη βρύση, έναν αγώνα μνήμης με ερωτήσεις για το πώς παίζονταν τα παιχνίδια πριν από πενήντα χρόνια. Δεν χρειάζεται σκηνή, ούτε μεγάφωνα. Χρειάζεται διάθεση και λίγος χώρος.

Ο τσόγκας δεν χάθηκε. Περιμένει σε μια αυλή, σε ένα σοκάκι, σε μια πλατεία που κάποτε γέμιζε φωνές. Αρκεί να βρεθεί ένα παιδί — ή ένας μεγάλος που θυμάται — για να ξαναρχίσει το παιχνίδι.