Δώδεκα μήνες σε ένα καρφί: Η γειτονιά που μετρούσε τον καιρό από τους τοίχους της

Τις μέρες αυτές, με το φθινόπωρο να έχει πια εγκατασταθεί για τα καλά, η Almissa έχει έναν ήχο που δύσκολα τον προσέχεις αν δεν τον ξέρεις: το χαρτί που ξετυλίγεται. Ένα ημερολόγιο τοίχου βγαίνει από το χαρτόκουτο, τινάζεται ελαφρώς, τρυπιέται στην πάνω γωνία και κρεμιέται δίπλα στην πόρτα. Εκεί θα μείνει δώδεκα μήνες. Θα δεχτεί σημειώσεις με στυλό, κυκλάκια γύρω από ονόματα, βέλη, τηλέφωνα, μικρά σχέδια και, πού και πού, μια κηλίδα από καφέ που θα θυμίζει ότι κάποιος στάθηκε από κάτω και μίλησε για ώρα.

Η συνήθεια δεν είναι μόνο διακοσμητική. Στη γειτονιά, το ημερολόγιο τοίχου ήταν για δεκαετίες ένα εργαλείο καθημερινό και ταυτόχρονα ένα μικρό ημερολόγιο συλλογικό. Τα μαγαζιά το μοίραζαν στους πελάτες τους· οι πελάτες το κρεμούσαν στο σπίτι ή στο μαγαζί τους· και πάνω του γράφονταν οι μέρες που είχαν σημασία για όλους: οι γιορτές, οι ονομαστικές εορτές, τα πανηγύρια, οι αγορές, οι επισκέψεις, οι αναχωρήσεις και οι επιστροφές.

Το καρφί δίπλα στην πόρτα

Στα μπακάλικα της Almissa, το ημερολόγιο έφτανε συνήθως με τις πρώτες βροχές. Δεν ήταν όλα ίδια. Άλλα είχαν μεγάλη φωτογραφία στο πάνω μέρος — ένα τοπίο, ένα ζώο, μια θάλασσα που έμοιαζε με τη δική μας αλλά δεν ήταν — και άλλα ήταν πιο λιτά, με διαφημίσεις τυπογραφείων, ασφαλιστικών, εμπορικών αντιπροσώπων και καταστημάτων της περιοχής. Στο κάτω μέρος, οι δώδεκα σελίδες περίμεναν να τις ξεφυλλίσει ο χρόνος.

Τα φαρμακεία είχαν συχνά ημερολόγια με καθαρές γραμματοσειρές και χώρο για σημειώσεις. Τα τυπογραφεία, από την άλλη, φρόντιζαν να θυμίζουν τη δουλειά τους: έβαζαν το όνομά τους στη γωνία, με μικρά στοιχεία, σαν υπογραφή. Κάποια ημερολόγια ήταν τόσο μεγάλα που χωρούσαν άνετα τρεις σημειώσεις την ημέρα. Άλλα ήταν μικρά, σχεδόν σαν καρτ-ποστάλ, και κρέμονταν δίπλα στο τηλέφωνο ή πάνω από το ταμείο.

Το καρφί ήταν το σημείο συνάντησης. Εκεί κρεμόταν ο χρόνος, αλλά και η ζωή του σπιτιού. Η γιαγιά σημείωνε τη γιορτή του εγγονιού. Ο πατέρας έγραφε το ραντεβού στο γιατρό. Η μάνα κύκλωνε την ημερομηνία που θα ερχόταν η αδελφή από την Αθήνα. Και κάποιος, με άλλο στυλό, πρόσθετε στο περιθώριο: «ψωμί», «λάδι», «τηλέφωνο στον θείο».

Οι μέρες που είχαν όνομα

Ένα ημερολόγιο τοίχου δεν έδειχνε μόνο Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη. Έδειχνε ποιος γιορτάζει. Στη γειτονιά, αυτό ήταν σχεδόν πιο σημαντικό από την ημερομηνία. Οι ονομαστικές εορτές σημάδευαν τις επισκέψεις, τα τηλεφωνήματα, τα κεράσματα. Ένας γείτονας που ήξερε ότι «σήμερα γιορτάζει ο Κυριάκος» περνούσε μια καλημέρα παραπάνω. Μια νοικοκυρά θυμόταν να βάλει ένα γλυκό στο τραπέζι επειδή το ημερολόγιο το έλεγε με κόκκινα γράμματα.

Και μετά ήταν τα πανηγύρια. Οι μέρες τους ήταν γραμμένες με μεγάλα γράμματα, μερικές φορές με κόκκινο μαρκαδόρο, για να μη ξεχαστούν. Το ημερολόγιο του μαγαζιού γινόταν τότε οδηγός εξόρμησης: πότε θα στηθεί ο πάγκος, πότε θα περάσει το λεωφορείο, πότε θα κλείσει το κατάστημα νωρίτερα. Οι σελίδες του Νοεμβρίου και του Δεκεμβρίου είχαν συχνά τις περισσότερες σημειώσεις, γιατί εκεί συγκεντρώνονταν οι γιορτές των Αγίων, τα Χριστούγεννα, η Πρωτοχρονιά και τα φώτα.

Υπήρχαν και οι μέρες που δεν τις έβρισκες τυπωμένες, αλλά τις πρόσθετε το χέρι. Γενέθλια, επέτειοι, θάνατοι, επιστροφές από τη ξενιτιά. Το ημερολόγιο γινόταν τότε ένα μικρό αρχείο της οικογένειας, αλλά κανείς δεν το έλεγε έτσι. Το έλεγαν απλώς «το ημερολόγιο του τοίχου».

Από το μπακάλικο στο σπίτι

Η διανομή των ημερολογίων ήταν μια σχέση εμπιστοσύνης. Ο μπακάλης έδινε το ημερολόγιο στον πελάτη που ερχόταν χρόνια στο μαγαζί. Το φαρμακείο το έδινε μαζί με τις ευχές για υγεία. Το τυπογραφείο το έστελνε σε όσους είχαν τυπώσει κάτι εκεί μέσα στη χρονιά — μια πρόσκληση, μια αφίσα, ένα εισιτήριο λαχειοφόρου. Δεν ήταν διαφήμιση με τη σημερινή έννοια. Ήταν ένα «ευχαριστώ» που κρεμόταν στον τοίχο όλο τον χρόνο.

Γι’ αυτό και τα ημερολόγια έμοιαζαν μεταξύ τους αλλά δεν ήταν ποτέ ίδια. Το ίδιο τυπογραφείο μπορούσε να τυπώσει δέκα παραλλαγές για δέκα μαγαζιά. Η εικόνα άλλαζε, το λογότυπο άλλαζε, ακόμη και το χρώμα του χαρτιού άλλαζε. Έτσι, μια γειτονιά μπορούσε να έχει δεκάδες ημερολόγια την ίδια χρονιά, όλα διαφορετικά, όλα όμως με τον ίδιο σκοπό: να θυμίζουν ποιος είναι ποιος και πότε έχει σημασία.

Όταν ο χρόνος έγινε ψηφιακός

Με τα χρόνια, η συνήθεια άρχισε να αραιώνει. Τα μαγαζιά έκλεισαν ή άλλαξαν χέρια. Τα τυπογραφεία περιόρισαν τις παραγγελίες. Τα κινητά και οι υπολογιστές πήραν τη θέση του καρφιού. Σήμερα, πολλά σπίτια στην Almissa έχουν ακόμη ένα ημερολόγιο τοίχου, αλλά συχνά είναι δώρο τράπεζας, φαρμακευτικής εταιρείας ή συλλόγου — όχι πια του μαγαζιού της γωνίας.

Κι όμως, κάτι από εκείνη τη συνήθεια επιμένει. Ίσως γιατί το χαρτί κάνει έναν ήχο που το κινητό δεν κάνει. Ίσως γιατί μια σημείωση με στυλό έχει κάτι το προσωπικό που δεν το έχει μια ειδοποίηση. Ίσως γιατί, όταν κοιτάς ένα ημερολόγιο τοίχου, βλέπεις μαζί την ημερομηνία και τον άνθρωπο που την κύκλωσε.

Ένα αρχείο από χαρτί

Ο Κύκλος Almissa θέλει να κρατήσει αυτή την ιστορία ζωντανή. Γι’ αυτό ξεκινά τη συλλογή παλιών ημερολογίων τοίχου από τα μαγαζιά, τα σπίτια και τα τυπογραφεία της γειτονιάς. Δεν ψάχνουμε μόνο τα μεγάλα, τα όμορφα ή τα σπάνια. Μας ενδιαφέρουν και τα ταπεινά, τα σκισμένα, τα γραμμένα με μολύβι, εκείνα που έχουν ακόμη καρφωμένη την κλωστή τους.

Αν έχετε στο σπίτι ένα ημερολόγιο από τη δεκαετία του 1970, του 1980 ή του 1990, από μπακάλικο, φαρμακείο, τυπογραφείο, καφενείο ή κατάστημα της Almissa, μπορείτε να το μοιραστείτε μαζί μας. Δεν χρειάζεται να το αποχωριστείτε. Θα το φωτογραφήσουμε, θα καταγράψουμε την ιστορία του και, αν το επιθυμείτε, θα το δανειστούμε για λίγο για μια μικρή έκθεση που ετοιμάζει ο Κύκλος. Θα μας ενδιέφερε επίσης να ακούσουμε ποιος το κρέμασε, σε ποιον τοίχο και ποιες μέρες σημειώθηκαν πάνω του.

Η συλλογή θα γίνει σταδιακά, με τη βοήθεια της γειτονιάς. Δεν βιαζόμαστε. Ο χρόνος, άλλωστε, είναι το θέμα μας. Όσοι θέλουν να συμμετάσχουν μπορούν να επικοινωνήσουν με τον Κύκλο Almissa μέσω της ιστοσελίδας almissa.org ή να περάσουν από τις επόμενες συναντήσεις μας, όπου θα υπάρχει ειδικός χώρος για τα ημερολόγια.

Μια πρόσκληση, όχι μουσείο

Η ιδέα δεν είναι να φτιάξουμε ένα μουσείο νοσταλγίας. Είναι να θυμηθούμε πώς η γειτονιά κρατούσε τον χρόνο της όταν δεν υπήρχαν εφαρμογές και ειδοποιήσεις. Το ημερολόγιο τοίχου ήταν ένα εργαλείο, αλλά ήταν και ένας τρόπος να λέμε «είμαστε εδώ, θυμόμαστε, περιμένουμε». Ήταν ένα καρφί στον τοίχο και μια συμφωνία ότι η χρονιά θα περάσει μαζί.

Αν έχετε ένα τέτοιο ημερολόγιο, ρίξτε του μια ματιά. Δείτε τι γράφει στις άκρες, ποιες μέρες έχουν κυκλωθεί, ποια ονόματα επαναλαμβάνονται. Ίσως ανακαλύψετε μια μικρή ιστορία που αξίζει να ακουστεί. Και ίσως, του χρόνου τον Νοέμβριο, το δικό σας ημερολόγιο βρει μια θέση σε έναν τοίχο της Almissa — όχι για να μετρήσει τις μέρες, αλλά για να θυμίσει πόσες είχαν σημασία.